Op 11 maart 2025 kwam de Europese Commissie met een voorstel voor een verordening ter vervanging van de huidige terugkeerrichtlijn, die sinds 2008 van kracht is. In 2018 had de Commissie al een herziening van de richtlijn voorgesteld, maar er kon geen overeenstemming worden bereikt. Om de huidige uitdagingen aan te pakken en de terugkeerpercentages, die momenteel in de hele EU slechts 20% bedragen, te verhogen, komt de Commissie nu met een nieuw voorstel in de vorm van een verordening die rechtstreeks van toepassing zou zijn in alle EU-landen.

De nieuwe regels omvatten onder meer:

• Gemeenschappelijke procedures voor het uitvaardigen van terugkeerbesluiten en een door de lidstaten uit te vaardigen Europees terugkeerbesluit.
   
• Wederzijdse erkenning van terugkeerbesluiten, waardoor lidstaten terugkeerbesluiten die door een andere lidstaat zijn uitgevaardigd rechtstreeks kunnen uitvoeren, met verplichte tenuitvoerlegging die wordt verwacht vanaf juli 2027.
   
• Verplichte gedwongen terugkeer wanneer een persoon die illegaal in de EU verblijft niet meewerkt, onderduikt in een andere lidstaat, de EU niet verlaat binnen de gestelde termijn voor vrijwillig vertrek of een veiligheidsrisico vormt. 
   
• Expliciete verplichtingen voor terugkeerders om mee te werken en duidelijke consequenties in geval van niet-meewerken.
   
• Waarborgen tijdens het terugkeerproces, zoals het recht om in beroep te gaan, steun voor kwetsbare personen en naleving van het beginsel van non-refoulement.
   
• Strengere regels om misbruik te beperken en onderduiken te beheersen, waarbij de opschortende werking van terugkeerbesluiten niet langer automatisch is, tenzij deze verband houden met non-refoulement.
   

• Specifieke regels voor personen die een veiligheidsrisico vormen, zoals vroegtijdige screening, verplichte gedwongen terugkeer, langere inreisverboden, enz.
   

• Een gemeenschappelijke procedure die ervoor zorgt dat terugkeerbesluiten worden gevolgd door overnameverzoeken.
   

• Terugkeercentra, die de terugkeer van personen met een definitief terugkeerbesluit naar een derde land mogelijk maken door middel van bilaterale overeenkomsten of overeenkomsten op EU-niveau, met uitzondering van gezinnen met minderjarigen en niet-begeleide minderjarigen, waarbij de uitvoering afhankelijk is van toezicht en naleving van de mensenrechten.

Verschillende organisatie hebben hun bezorgdheid geuit over dit voorstel. PICUM verklaarde dat er “geen zinvol overleg is geweest met het maatschappelijk middenveld” en benadrukte dat het voorstel “de deur openzet voor lidstaten om terugkeercentra buiten de EU op te zetten”, “van gedwongen terugkeer de standaardoptie maakt voor mensen die zich in een irreguliere situatie bevinden” en “het gebruik en de duur van vreemdelingenbewaring enorm uitbreidt”. Amnesty International benadrukte dat “het voorstel van vandaag de basis legt voor staten om mensen naar landen te sturen waarmee ze geen band hebben, om daar weg te kwijnen in detentiecentra, met weinig geloofwaardige garanties dat hun rechten zullen worden gerespecteerd”. Het voegde er ook aan toe dat “naast de terugkeercentra ook andere aspecten van de voorstellen zeer verontrustend, bestraffend en onevenredig zijn”. Vluchtelingenwerk Vlaanderen en 11.11.11 waarschuwden dat “de EU in de praktijk uitwijzingskampen buiten de EU wil oprichten, waar mensen lange tijd zullen worden vastgehouden zonder enige oplossing”. Hoewel deze organisaties erkenden dat de terugkeercijfers uit de EU laag zijn, onderstreepten ze dat “het opzetten van ‘terugkeercentra’ een schijnoplossing is” en riepen ze op tot duurzame oplossingen, met name “het creëren van aantrekkelijke pakketten voor vrijwillige terugkeer en het aanbieden van kanalen voor legale migratie waarmee we illegaal verblijf. 

Lees voor meer informatie het persbericht van de Europese Commissie, de Q&A of het volledige voorstel hieronder.